पुणे (प्रतिनिधी) : कोथरूडमधील प्रस्तावित ग. अ. कुलकर्णी पथ ते कर्वे पुतळा डीपी रोड प्रकल्पाच्या पार्श्वभूमीवर पुणे महानगरपालिका आणि आनंदवन फाउंडेशन यांच्या संयुक्त विद्यमाने महत्त्वाकांक्षी वृक्षारोपण व पुनर्रोपण उपक्रमाला प्रारंभ झाला आहे. येवलेवाडी येथील सर्व्हे क्रमांक १८ मधील सात हेक्टर जागेवर तब्बल ६,५०० नवीन वृक्षांची लागवड, तसेच प्रकल्पामुळे बाधित होणाऱ्या आणि पुनर्रोपणासाठी योग्य असलेल्या ५०० विद्यमान वृक्षांचे शास्त्रोक्त पद्धतीने पुनर्रोपण करण्यात येणार आहे.
पायाभूत सुविधांचा विस्तार आणि शहराची वाढती वाहतूक व्यवस्था यांचा विचार करताना पर्यावरणीय समतोलाकडे दुर्लक्ष होऊ नये, यासाठी या उपक्रमाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. रस्ते विकासासोबत मोठ्या प्रमाणावर वृक्षलागवड आणि विद्यमान वृक्षांचे पुनर्रोपण करण्याचा हा प्रयत्न पुणे शहरातील हरित क्षेत्र वाढविण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
या उपक्रमाचा शुभारंभ पुणे महानगरपालिकेचे पुरुषोत्तम भूताडा आणि आनंदवन फाउंडेशनचे संस्थापक सचिव भूपेश शर्मा यांच्या हस्ते रोपांची लागवड करून करण्यात आला. यावेळी पर्यावरण संवर्धन, शहरी विकास, वाहतूक व्यवस्थापन आणि शहराच्या भविष्यातील गरजा याबाबत विविध मुद्द्यांवर चर्चा करण्यात आली.
विकासकामांसोबत पर्यावरणीय जबाबदारीही महत्त्वाची
पुणे महानगरपालिकेचे पुरुषोत्तम भूताडा यांनी सांगितले की, प्रस्तावित कर्वे पुतळा रस्ता जोडणीचा मुख्य उद्देश कोथरूडमधील अंतर्गत दळणवळण अधिक सक्षम करणे आणि सध्याच्या प्रमुख रस्त्यांवर व चौकांवर निर्माण होणारा वाहतुकीचा ताण कमी करणे हा आहे.
कोथरूड परिसरात गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर पुनर्विकास झाला आहे. त्यासोबत लोकसंख्या, निवासी संकुले, व्यावसायिक आस्थापना आणि वाहनांची संख्या वाढत गेल्याने अंतर्गत रस्त्यांवरही वाहतुकीचा दबाव वाढला आहे. पूर्वीच्या तुलनेने कमी वाहतुकीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेले रस्त्यांचे जाळे सध्याच्या वाढत्या वाहतुकीसाठी अपुरे ठरत असल्याचे चित्र आहे.
अशा परिस्थितीत अतिरिक्त पर्यायी मार्ग उपलब्ध करून देणे आवश्यक ठरत आहे. प्रस्तावित डीपी रोडमुळे स्थानिक वाहतुकीचे अधिक प्रभावी विभाजन होण्यास मदत होईल आणि प्रमुख मार्गांवरील वाहतुकीचा ताण कमी करण्याच्या दृष्टीने या जोडरस्त्याची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते.
मात्र, विकासकामांसोबत पर्यावरणीय जबाबदारीही तितक्याच गांभीर्याने पार पाडणे आवश्यक आहे. त्यामुळे रस्ते प्रकल्पामुळे बाधित होणाऱ्या झाडांच्या पुनर्रोपणाला आणि मोठ्या प्रमाणावरील नव्या वृक्षलागवडीला प्राधान्य दिले जात असल्याचे भूताडा यांनी स्पष्ट केले.
सात हेक्टर जागेवर ६,५०० वृक्षांची लागवड
आनंदवन फाउंडेशनच्या देखरेखीखाली असलेली येवलेवाडी येथील सात हेक्टर जागा वृक्षारोपण आणि पुनर्रोपणासाठी पुणे महानगरपालिकेला उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या विस्तीर्ण जागेवर टप्प्याटप्प्याने ६,५०० नवीन वृक्षांची लागवड केली जाणार आहे.
शहरी भागातील हरित क्षेत्र वाढविण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वृक्षलागवड करणे ही काळाची गरज बनली आहे. वाढती बांधकामे, रस्ते, वाहनांची संख्या आणि शहरीकरणामुळे नैसर्गिक हरित पट्ट्यावर दबाव वाढत असताना नव्या वृक्षांची लागवड हा पर्यावरणीय समतोल राखण्यासाठी महत्त्वाचा उपाय ठरतो.
मोठ्या प्रमाणावर होणारी ही लागवड केवळ वृक्षसंख्या वाढविण्यापुरती मर्यादित न ठेवता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, संवर्धन आणि जतन यांवर भर देण्याची गरज आहे. त्यामुळे लागवडीनंतरच्या काळात वृक्षांची देखभाल, पाणीपुरवठा, संरक्षण आणि आवश्यक त्या संवर्धनात्मक उपाययोजनांवर विशेष लक्ष देणे अपेक्षित आहे.
५०० विद्यमान वृक्षांचे पुनर्रोपण
प्रस्तावित ग. अ. कुलकर्णी पथ ते कर्वे पुतळा डीपी रोड प्रकल्पासाठी काही विद्यमान वृक्ष बाधित होण्याची शक्यता आहे. त्यापैकी पुनर्रोपणासाठी योग्य असलेल्या सुमारे ५०० वृक्षांचे शास्त्रोक्त पद्धतीने पुनर्रोपण केले जाणार आहे.
वृक्ष तोडण्याऐवजी शक्य तितक्या वृक्षांचे पुनर्रोपण करण्याला प्राधान्य देण्याचा हा प्रयत्न पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा आहे. मोठ्या आकाराच्या झाडांचे पुनर्रोपण करताना झाडाची जात, वय, मुळांची रचना, स्थलांतराची पद्धत आणि नवीन ठिकाणी उपलब्ध होणाऱ्या जागेची परिस्थिती यांसारख्या अनेक बाबींचा विचार करावा लागतो.
त्यामुळे पुनर्रोपणाची प्रक्रिया नियोजनबद्ध आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली राबविणे आवश्यक आहे. पुनर्रोपणानंतर झाडे नवीन ठिकाणी स्थिर होईपर्यंत त्यांची सातत्याने निगा राखणे तितकेच महत्त्वाचे असल्याचे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
“वृक्षारोपणानंतरची देखभालही तितकीच महत्त्वाची”
पुरुषोत्तम भूताडा यांनी सांगितले की, वृक्षारोपण करणे ही पर्यावरण संवर्धनाची सुरुवात आहे; मात्र त्यानंतर वृक्षांचे जतन आणि संवर्धन करणे ही त्यापेक्षा अधिक महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
“पायाभूत सुविधांचा विकास करताना पर्यावरणीय जबाबदारीही तितक्याच गांभीर्याने पार पाडणे आवश्यक आहे. वृक्षारोपण व पुनर्रोपणासाठी जागा उपलब्ध करून दिल्याबद्दल आनंदवन फाउंडेशनचे आभार. लागवडीनंतर या वृक्षांची योग्य देखभाल व संवर्धन करणेही महत्त्वाचे असून, पुणे महानगरपालिका त्यांच्या दीर्घकालीन देखभालीची जबाबदारी पार पाडेल,” असे भूताडा यांनी स्पष्ट केले.
यामुळे वृक्षलागवडीनंतर केवळ औपचारिक पद्धतीने काम पूर्ण न करता त्या झाडांचा वाढीचा दर, जिवंत राहण्याचे प्रमाण आणि पर्यावरणीय परिणाम याकडेही लक्ष देणे आवश्यक ठरणार आहे.
आनंदवन फाउंडेशनचा पर्यावरणपूरक पुढाकार
आनंदवन फाउंडेशनचे संस्थापक सचिव भूपेश शर्मा यांनी या उपक्रमाबाबत समाधान व्यक्त केले. वृक्षारोपण आणि पुनर्रोपणासाठी संस्थेच्या देखरेखीखालील जागा पुणे महानगरपालिकेला उपलब्ध करून देताना आनंद होत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
“या उपक्रमामुळे पुण्याच्या हरित क्षेत्रात निश्चितच अर्थपूर्ण भर पडेल. वृक्षांची योग्य आणि दीर्घकालीन देखभाल झाल्यास हा उपक्रम पर्यावरणाच्या दृष्टीने शाश्वत ठरेल,” असे भूपेश शर्मा यांनी नमूद केले.
शहराच्या वाढत्या गरजा आणि पर्यावरणीय आव्हाने यांचा समतोल साधण्यासाठी सरकारी यंत्रणा, स्वयंसेवी संस्था आणि नागरिक यांच्यातील सहकार्य अधिक मजबूत होणे गरजेचे आहे. त्या दृष्टीने महानगरपालिका आणि आनंदवन फाउंडेशन यांचा हा संयुक्त उपक्रम सहकार्याच्या दृष्टिकोनातूनही महत्त्वपूर्ण मानला जात आहे.
संमतीपत्राची प्रत वन विभागालाही
आनंदवन फाउंडेशनने येवलेवाडी येथील सर्व्हे क्रमांक १८ मधील सात हेक्टर जागा वृक्षारोपण व पुनर्रोपणासाठी पुणे महानगरपालिकेला उपलब्ध करून दिली आहे. या जागेवर लागवड झाल्यानंतर वृक्षांची देखभाल आणि संवर्धनाची जबाबदारी पुणे महानगरपालिकेकडे राहणार आहे.
या संदर्भातील संमतीपत्राची प्रत उपवनसंरक्षक, पुणे यांनाही देण्यात आली आहे. त्यामुळे वृक्षारोपण आणि पुनर्रोपणाच्या प्रक्रियेत प्रशासकीय समन्वय राखण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
कोथरूडच्या वाढत्या वाहतुकीला पर्यायी मार्ग
कोथरूड परिसरातील नागरीकरणाचा वेग वाढत असताना वाहतुकीचे स्वरूपही बदलले आहे. निवासी आणि व्यावसायिक विकासामुळे दररोजच्या प्रवासात वाढ होत असून, प्रमुख रस्त्यांवरील वाहतूक कोंडी ही स्थानिक नागरिकांसाठी महत्त्वाची समस्या बनत आहे.
अशा परिस्थितीत प्रस्तावित डीपी रोडमुळे परिसरातील वाहतुकीला पर्यायी मार्ग उपलब्ध होण्याची अपेक्षा आहे. अंतर्गत वाहतूक वेगवेगळ्या मार्गांवर विभागली गेल्यास प्रमुख चौकांवरील वाहनांचा ताण कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
विशेषतः स्थानिक रहिवासी, शाळा-कॉलेजमधील विद्यार्थी, व्यावसायिक आस्थापनांकडे जाणारे नागरिक आणि दैनंदिन कामानिमित्त प्रवास करणाऱ्या वाहनचालकांसाठी अंतर्गत जोडमार्ग अधिक उपयोगी ठरू शकतो.
“लास्ट माईल कनेक्टिव्हिटी” सुधारण्याची अपेक्षा
शहरी वाहतूक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक म्हणजे शेवटच्या टप्प्यावरील दळणवळण अर्थात लास्ट माईल कनेक्टिव्हिटी. मुख्य रस्ते उपलब्ध असले तरी त्या रस्त्यांपासून निवासी भाग, संस्था, व्यावसायिक केंद्रे आणि सार्वजनिक वाहतूक स्थानकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी सक्षम अंतर्गत मार्ग असणे आवश्यक असते.
प्रस्तावित कर्वे पुतळा जोडरस्ता या दृष्टीने स्थानिक दळणवळण अधिक सुलभ करण्यास मदत करू शकतो. त्यामुळे केवळ वाहतूक कोंडी कमी करण्यापुरते नव्हे, तर परिसरातील संपूर्ण अंतर्गत वाहतूक जाळे अधिक कार्यक्षम करण्यासाठीही या प्रकल्पाकडे पाहिले जात आहे.
सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेलाही मिळू शकते चालना
या प्रस्तावित रस्त्याचा फायदा पुण्यात विस्तारत असलेल्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेलाही होण्याची शक्यता आहे. नळ स्टॉप ते वारजे आणि माणिकबागपर्यंत प्रस्तावित पुणे मेट्रोच्या नवीन ४अ विस्तारामुळे भविष्यात या परिसरातील सार्वजनिक वाहतुकीला आणखी चालना मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे.
मेट्रो, बससेवा, अंतर्गत जोडरस्ते आणि पादचारी सुविधा यांचा एकात्मिक विचार करून वाहतूक व्यवस्थेचे नियोजन झाले, तर नागरिकांना अधिक सक्षम आणि पर्यावरणपूरक प्रवास व्यवस्था उपलब्ध होऊ शकते. त्यामुळे रस्ते विकासाकडे केवळ वाहनांच्या दृष्टीने न पाहता भविष्यातील सार्वजनिक वाहतूक आणि बहुपद्धती वाहतूक व्यवस्थेशी त्याची सांगड घालणेही आवश्यक ठरणार आहे.
विकास विरुद्ध पर्यावरण नव्हे; विकासासोबत पर्यावरण
शहरी विकासाच्या प्रक्रियेत अनेकदा पायाभूत सुविधांचा विस्तार आणि पर्यावरण संवर्धन यांच्यात संघर्ष निर्माण होतो. मात्र, या प्रकल्पाच्या पार्श्वभूमीवर विकासासोबत पर्यावरणीय समतोल राखण्याचा प्रयत्न करण्यात येत असल्याचे चित्र आहे.
रस्ते आवश्यक आहेत, वाहतूक सुधारणा आवश्यक आहेत; पण त्याचवेळी वृक्षसंपदा आणि हरित क्षेत्राचे संरक्षण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. ६,५०० नवीन वृक्षांची लागवड आणि ५०० वृक्षांचे पुनर्रोपण हा प्रयत्न या दोन्ही गरजांमध्ये समतोल साधण्याच्या दिशेने एक पाऊल ठरू शकतो.
तथापि, नव्या वृक्षांची लागवड केल्यानंतर त्यांची योग्य वाढ झाली तरच या उपक्रमाचा खरा पर्यावरणीय फायदा दिसून येईल. त्यामुळे देखभाल, पाणी, संरक्षण, तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण या बाबी पुढील काळात महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.
पुण्याच्या हरित भवितव्यासाठी महत्त्वपूर्ण पाऊल
वेगाने विकसित होणाऱ्या पुणे शहरासमोर एकीकडे वाहतूक, नागरीकरण आणि पायाभूत सुविधांची गरज आहे, तर दुसरीकडे पर्यावरण संवर्धन, हरित क्षेत्राचे संरक्षण आणि शाश्वत शहर विकासाचे आव्हान आहे. या दोन्ही बाबींमध्ये संतुलन साधण्यासाठी अशा प्रकारच्या संयुक्त उपक्रमांची गरज वाढत आहे.
येवलेवाडीतील सात हेक्टर जागेवर होणारी मोठ्या प्रमाणावरील वृक्षलागवड भविष्यात या परिसरासाठी महत्त्वाचा हरित पट्टा तयार करण्यास हातभार लावू शकते. पुनर्रोपित करण्यात येणारे विद्यमान वृक्षही नव्या ठिकाणी योग्य पद्धतीने रुजल्यास पर्यावरणीय नुकसान कमी करण्यास मदत होईल.
कोथरूडच्या वाहतुकीला पर्यायी मार्ग उपलब्ध करून देतानाच पुण्याच्या हरित क्षेत्रात भर घालण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून होत असून, “विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल” या संकल्पनेला प्रत्यक्ष रूप देण्याच्या दिशेने हा महत्त्वाचा उपक्रम मानला जात आहे.
