पिंपरी-चिंचवड : “संत साहित्यामुळे मराठी भाषा अधिक समृद्ध झाली असून वारकरी परंपरेमुळे ती यापुढेही चिरंतन प्रवाही राहील,” असे प्रतिपादन ज्येष्ठ साहित्यिक आणि बालभारती पाठ्यपुस्तक संपादन मंडळाचे माजी सदस्य श्रीकांत चौगुले यांनी केले. पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकेच्या वतीने आयोजित ‘अभिजात मराठी भाषा सप्ताहा’ अंतर्गत विविध मराठी भाषा विषयक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले असून, त्याचाच एक भाग म्हणून ‘अभिजात मराठी भाषेचा प्रवास’ या विषयावर परिसंवादाचे आयोजन आचार्य अत्रे रंगमंदिर येथे करण्यात आले.
मराठी भाषेचा इतिहास, तिची साहित्यिक परंपरा, संतवाङ्मयाचे योगदान, वारकरी संप्रदायाची भूमिका आणि बदलत्या काळानुसार भाषेत होत गेलेले परिवर्तन यावर या परिसंवादात सखोल चर्चा करण्यात आली. मराठी भाषेच्या वैभवशाली परंपरेचा अभिमान बाळगतानाच तिच्या संवर्धनासाठी समाजातील प्रत्येक घटकाने सक्रिय सहभाग नोंदवण्याची गरज यावेळी अधोरेखित करण्यात आली.
संत साहित्याने मराठीला दिली समृद्धी
अध्यक्षीय भाषणात श्रीकांत चौगुले यांनी संत साहित्याच्या योगदानावर विशेष प्रकाश टाकला. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत तुकाराम, संत एकनाथ यांच्यासह संतपरंपरेतील विविध साहित्यिकांनी मराठी भाषेला लोकाभिमुख स्वरूप देत तिची अभिव्यक्ती अधिक व्यापक केली, असे त्यांनी सांगितले.
संतांच्या अभंग, ओव्या, भारुडे आणि विविध साहित्यप्रकारांमधून सामान्य माणसाच्या जीवनाशी जोडलेली भाषा समोर आली. त्यामुळे मराठी ही केवळ साहित्यिक भाषा न राहता जनमानसाची आणि भावभावनांची भाषा बनली, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
वारकरी परंपरेमुळे मराठीचा प्रवाह कायम
वारकरी परंपरेने महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनावर खोलवर परिणाम केला असून, या परंपरेमुळे मराठी भाषेचा प्रवाह गावागावांत, पिढ्यान्‌पिढ्या आणि सर्वसामान्यांच्या जीवनात सातत्याने टिकून राहिला आहे, असे चौगुले यांनी नमूद केले.
वारी, अभंगगायन, कीर्तन आणि प्रवचन या माध्यमांतून मराठी भाषेचा मौखिक वारसा पुढे नेण्यात आला. त्यामुळे बदलत्या काळातही मराठी भाषा आपल्या मूळ सांस्कृतिक मुळांशी जोडलेली राहिली असल्याचे त्यांनी सांगितले.
‘भाषेचे खरे सौंदर्य तिच्या मौखिक रूपात’
भाषेच्या स्वरूपाबाबत बोलताना चौगुले म्हणाले की, “भाषा ही प्रभावी असते. इतर भाषांच्या आक्रमणातही काही शब्दांचा स्वीकार करत ती पुढे जात असते. भाषेचे मौखिक स्वरूप हे महत्त्वाचे आहे. त्यामध्येच भाषेचे खरे सौंदर्य दडलेले असते.”
भाषा ही सतत विकसित होणारी प्रक्रिया असून काळानुसार त्यात नवे शब्द येतात, काही शब्दांचे अर्थ बदलतात आणि अभिव्यक्तीची साधनेही बदलतात. मात्र, या परिवर्तनात भाषेची मूळ ओळख, साहित्यिक समृद्धी आणि सांस्कृतिक मुळे टिकवून ठेवणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी सांगितले.
मराठी भाषेसाठी सामाजिक जागृतीची गरज
यावेळी प्राचार्य प्रदीप कदम यांनी मराठी भाषेच्या वृद्धीसाठी समाजात मोठ्या प्रमाणावर जागृती निर्माण करण्याची आवश्यकता व्यक्त केली. मराठी भाषेचा वापर दैनंदिन जीवनात अधिक प्रभावीपणे वाढला पाहिजे. घर, शाळा, महाविद्यालय, कार्यालये आणि सार्वजनिक जीवनात मराठीचा सन्मानपूर्वक वापर वाढणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी सांगितले.
नव्या पिढीला मराठी भाषा केवळ अभ्यासाचा विषय न वाटता ती संवाद, सर्जनशीलता आणि अभिव्यक्तीचे प्रभावी माध्यम वाटावे, यासाठी विविध उपक्रम राबविण्याची गरज असल्याचेही त्यांनी अधोरेखित केले.
भाषेची शुद्धता, सात्विकता आणि सुदृढतेवर भर
प्रा. कल्पना क्षीरसागर यांनी मराठी भाषेची शुद्धता आणि सात्विकता जपत तिचा काळानुरूप विकास होणे आवश्यक असल्याचे मत व्यक्त केले.
भाषा जिवंत ठेवण्यासाठी ती समाजाच्या बदलत्या गरजांशी जोडलेली असावी. मात्र, आधुनिकतेच्या नावाखाली भाषेची ओळख हरवू न देता तिचा संतुलित आणि सुदृढ विकास व्हायला हवा, असे त्यांनी सांगितले.
मराठी भाषेच्या जडणघडणीवर विविध अंगांनी चर्चा
प्रकाश निर्मळ आणि कैलास भैरट यांनी मराठी भाषेची जडणघडण, तिचा ऐतिहासिक प्रवास आणि वर्तमान परिस्थिती यावर भाष्य केले. विविध साहित्यप्रकार, बोलीभाषा, लोकपरंपरा आणि सामाजिक परिवर्तनाचा मराठी भाषेवर झालेला परिणाम याकडे त्यांनी लक्ष वेधले.
मराठीच्या विविध बोलींमधील शब्दसंपदा ही भाषेची ताकद असून, बोलीभाषांचे संवर्धन झाले तर प्रमाण मराठीही अधिक समृद्ध होईल, असा विचार या चर्चेतून पुढे आला.
महापालिकेचा भाषा संवर्धनासाठी पुढाकार
पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकेने ‘अभिजात मराठी भाषा सप्ताहा’ निमित्ताने मराठी भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीशी संबंधित विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले आहे. या उपक्रमांचा उद्देश नागरिकांमध्ये मराठी भाषेविषयी प्रेम, अभिमान आणि जागरूकता निर्माण करणे हा आहे.
महापालिकेच्या माध्यमातून अशा परिसंवादांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्यात आल्याने साहित्यिक, अभ्यासक, शिक्षक आणि नागरिक यांच्यात मराठी भाषेच्या विविध पैलूंवर संवादाची संधी निर्माण होत आहे.
मान्यवरांची उपस्थिती
या परिसंवादास महापालिकेचे विशेष अधिकारी किरण गायकवाड, प्रशासन अधिकारी दत्ता सूर्यवंशी, साहित्य संस्कृती मंडळाचे माजी सदस्य आसाराम कसबे, साहित्यिक राजेंद्र घावटे, राज अहिरराव यांच्यासह साहित्य क्षेत्रातील मान्यवर आणि रसिक नागरिक उपस्थित होते.
कार्यक्रमामुळे मराठी भाषा आणि साहित्याच्या संवर्धनासाठी सकारात्मक वातावरण निर्माण झाले. उपस्थितांनी विविध वक्त्यांचे विचार मनोभावे ऐकून मराठी भाषेच्या भविष्यातील वाटचालीबाबत महत्त्वपूर्ण मुद्दे जाणून घेतले.
कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन आणि आभार प्रदर्शन
या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन तसेच आभार प्रदर्शन किशोर केदारी यांनी केले. कार्यक्रमाचे नियोजन आणि सादरीकरण प्रभावीपणे करण्यात आल्याने परिसंवादाला उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला.
नव्या पिढीपर्यंत मराठीचा वारसा पोहोचवण्याचा संकल्प
मराठी भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख, साहित्यिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृती जपणारी समृद्ध परंपरा आहे. संत साहित्य, वारकरी संप्रदाय, लोकसाहित्य, बोलीभाषा आणि आधुनिक साहित्य या सर्वांचा संगम मराठीला वैशिष्ट्यपूर्ण बनवतो.
म्हणूनच मराठी भाषेचे संवर्धन ही केवळ सरकार किंवा साहित्यिकांची जबाबदारी नसून प्रत्येक मराठी भाषिकाची सामूहिक जबाबदारी आहे. घराघरात मराठीचा वापर वाढवणे, मुलांना मराठी वाचनाची गोडी लावणे आणि मराठी साहित्याशी नव्या पिढीचा परिचय करून देणे, यामुळे भाषेचा प्रवाह अधिक बळकट होऊ शकतो.
