भारतीय महिला कुस्तीच्या इतिहासात ३० ऑक्टोबर २०२६ हा दिवस सुवर्णाक्षरांनी लिहिला जाणार आहे. जागतिक कुस्ती अजिंक्यपद स्पर्धेत महिलांच्या ५९ किलो वजनी गटात भारताच्या मनीषा भानवालाने सुवर्णपदक पटकावत ऐतिहासिक कामगिरी केली आहे. या विजयासह जागतिक कुस्ती अजिंक्यपद स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकणारी ती भारताची पहिली महिला कुस्तीपटू ठरली आहे. अंतिम सामन्यात अमेरिकेच्या अबिगेल नेटे हिच्याविरुद्ध मनीषा ०-६ अशा पिछाडीवर होती. मात्र, पराभव स्वीकारण्याऐवजी तिने प्रचंड जिद्द, संयम आणि आक्रमक खेळाच्या जोरावर ८-६ असा विजय मिळवला.
या ऐतिहासिक कामगिरीमुळे केवळ मनीषाचेच नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय कुस्ती विश्वाचे नाव जागतिक पातळीवर उंचावले आहे. विशेष म्हणजे, भारताला वरिष्ठ जागतिक कुस्ती अजिंक्यपद स्पर्धेत सुवर्णपदक मिळवून देणारी मनीषा ही महान कुस्तीपटू सुशील कुमार यांच्यानंतर दुसरी भारतीय कुस्तीपटू ठरली आहे. सुशील कुमार यांनी २०१० मध्ये पुरुषांच्या ६६ किलो गटात विश्वविजेतेपद मिळवले होते.
०-६ वरून ८-६; अंतिम सामन्यात थरारक पुनरागमन
अंतिम सामना सुरू झाल्यानंतर अमेरिकेच्या अबिगेल नेटेने आक्रमक सुरुवात केली. सुरुवातीच्या काही मिनिटांत तिने गुण मिळवत मनीषावर दबाव निर्माण केला. नेटेने सुरुवातीला चार गुण मिळवले. त्यानंतर भारतीय संघाने घेतलेले आव्हान यशस्वी ठरले नाही आणि अमेरिकन खेळाडूला आणखी एक गुण मिळाला. त्यानंतर झालेल्या घडामोडींमुळे नेटेची आघाडी ६-० अशी झाली.
या परिस्थितीत मनीषासमोर मोठे आव्हान उभे राहिले होते. अंतिम सामन्यात एवढ्या मोठ्या फरकाने पिछाडीवर पडल्यानंतर अनेक खेळाडूंचा आत्मविश्वास डळमळू शकतो. मात्र, मनीषाने हार मानली नाही. तिने संयम राखत योग्य संधीची प्रतीक्षा केली आणि प्रतिस्पर्धी खेळाडूच्या बचावातील त्रुटींचा फायदा घेत गुण मिळवण्यास सुरुवात केली.
ब्रेकपूर्वी मनीषाने एक गुण मिळवत सामन्यात पुनरागमनाची सुरुवात केली. त्यानंतर दुसऱ्या फेरीत तिने जोरदार आक्रमण करत दोन गुणांची कमाई केली. पुढे तिने प्रतिस्पर्धी खेळाडूला नियंत्रित करत आणखी गुण मिळवले. सामना निर्णायक टप्प्यात पोहोचला असताना मनीषाने आणखी एक महत्त्वपूर्ण डाव साधत आघाडी मिळवली.
अखेरीस तिने ८-६ अशी निर्णायक आघाडी घेतली आणि उर्वरित वेळेत नेटेला गुण मिळवण्याची संधी न देता विजय निश्चित केला. अंतिम शिट्टी वाजताच भारतीय संघ आणि समर्थकांसाठी तो आनंदाचा अविस्मरणीय क्षण ठरला.
भारतीय महिला कुस्तीला पहिले जागतिक सुवर्णपदक
भारतीय महिला कुस्तीपटूंनी गेल्या काही वर्षांत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सातत्याने चांगली कामगिरी केली आहे. ऑलिम्पिक, आशियाई स्पर्धा आणि जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धांमध्ये भारतीय महिला खेळाडूंनी पदके मिळवून देशाचा गौरव वाढवला आहे. मात्र, वरिष्ठ जागतिक कुस्ती अजिंक्यपद स्पर्धेतील महिला गटात सुवर्णपदक मिळवण्याचे स्वप्न अद्याप अपूर्ण होते.
या आधी अनेक भारतीय महिला कुस्तीपटूंनी जागतिक स्तरावर अंतिम फेरीपर्यंत मजल मारली होती. मात्र, सुवर्णपदकाने त्यांना हुलकावणी दिली होती. मनीषा भानवालाने ही प्रतीक्षा संपवत भारतीय महिला कुस्तीच्या इतिहासात नवा अध्याय लिहिला.
तिच्या या विजयामुळे भारतातील महिला कुस्तीपटूंसाठी जागतिक विजेतेपदाचा मार्ग अधिक प्रेरणादायी झाला आहे. ग्रामीण भागातून आणि सामान्य कुटुंबांतून येणाऱ्या मुलींनाही योग्य प्रशिक्षण, कठोर मेहनत आणि आत्मविश्वासाच्या जोरावर जागतिक स्तरावर विजेतेपद मिळवता येऊ शकते, हा संदेश या सुवर्णपदकाने दिला आहे.
२०२२ पासून पाहिलेले स्वप्न अखेर साकार
मनीषाच्या या विजयामागे अनेक वर्षांची मेहनत आणि संघर्ष आहे. जागतिक विजेतेपद मिळवण्याचे स्वप्न तिने अनेक वर्षांपासून मनाशी बाळगले होते. विश्वविजेतेपद मिळवल्यानंतर व्यक्त केलेल्या प्रतिक्रियेत तिने २०२२ पासून आपण स्वतःला विश्वविजेती म्हणून पाहत असल्याचे सांगितले.
खेळाडूच्या आयुष्यात यशासोबत अपयश, दुखापती, मानसिक ताण आणि कठीण प्रसंगही येतात. मात्र, ध्येयावरचा विश्वास कायम ठेवून सराव सुरू ठेवणे हीच यशाची गुरुकिल्ली असते. मनीषाच्या प्रवासातून याच जिद्दीचे दर्शन घडते.
तिने अंतिम सामन्यात दाखवलेली मानसिक ताकद ही तिच्या दीर्घकालीन सरावाची आणि स्पर्धात्मक अनुभवाची साक्ष देणारी ठरली. प्रतिकूल परिस्थितीतही स्वतःच्या खेळावर विश्वास ठेवून तिने सामना फिरवला आणि ऐतिहासिक विजय मिळवला.
भारतीय महिला संघाचीही ऐतिहासिक कामगिरी
२०२६ च्या जागतिक कुस्ती अजिंक्यपद स्पर्धेत भारतीय महिला कुस्ती संघाने एकंदर प्रभावी कामगिरी केली. या स्पर्धेत प्रथमच तीन भारतीय महिला कुस्तीपटूंनी सुवर्णपदकासाठीच्या अंतिम सामन्यांपर्यंत मजल मारली, हीदेखील भारतीय कुस्तीच्या दृष्टीने महत्त्वाची कामगिरी ठरली.
मनीषा भानवाला हिने ५९ किलो गटात सुवर्णपदक मिळवले. त्याआधी नीलम सिरोहीने ५० किलो गटात, तर काजल ढोचकने ७६ किलो गटात अंतिम फेरी गाठून रौप्यपदक पटकावले. तसेच तनुम शर्मा हिने कांस्यपदक मिळवले.
या स्पर्धेत भारताने एक सुवर्ण, दोन रौप्य आणि एक कांस्य अशी एकूण चार पदके मिळवली. त्यामुळे भारतीय महिला कुस्तीपटूंच्या एकत्रित कामगिरीने जागतिक स्तरावर देशाची ताकद अधोरेखित केली आहे.
प्रत्येक गुणासाठी शेवटपर्यंत झुंज
कुस्ती हा केवळ शारीरिक ताकदीचा खेळ नसून त्यात तांत्रिक कौशल्य, योग्य वेळेचे नियोजन, मानसिक स्थैर्य आणि प्रतिस्पर्ध्याच्या हालचालींचे अचूक आकलन महत्त्वाचे असते. अंतिम सामन्यात मनीषाने या सर्व गुणांचा प्रभावी वापर केला.
०-६ अशी पिछाडी असताना तिने घाईघाईने निर्णय घेतला नाही. प्रतिस्पर्धी खेळाडूच्या हालचालींचे निरीक्षण करून योग्य वेळी आक्रमण केले. प्रत्येक गुणासाठी लढण्याची तयारी आणि सामना संपेपर्यंत विजयाची आशा कायम ठेवण्याची वृत्ती यामुळेच तिला यश मिळाले.
तिच्या या विजयाने खेळाडूंना एक महत्त्वाची शिकवण दिली आहे. सामन्यात कितीही पिछाडीवर असलो, तरी शेवटची शिट्टी वाजेपर्यंत प्रयत्न सोडायचे नसतात. आत्मविश्वास, शिस्त आणि जिद्द असेल तर अशक्य वाटणारे यशही साध्य करता येते.
महिला खेळाडूंसाठी प्रेरणेचा नवा अध्याय
भारताच्या ग्रामीण आणि शहरी भागांत अनेक मुली कुस्तीचे प्रशिक्षण घेत आहेत. मात्र, सामाजिक परिस्थिती, प्रशिक्षणाच्या सुविधा, आर्थिक अडचणी आणि योग्य मार्गदर्शनाचा अभाव यामुळे अनेक प्रतिभावान खेळाडूंना पुढे जाण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो.
मनीषा भानवालाच्या विश्वविजेतेपदामुळे अशा खेळाडूंना नवी प्रेरणा मिळणार आहे. मुलींनी कुस्तीच्या आखाड्यात उतरावे, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये देशाचे प्रतिनिधित्व करावे आणि जागतिक विजेतेपदाचे स्वप्न पाहावे, असा आत्मविश्वास या यशातून मिळतो.
महिला खेळाडूंना योग्य प्रशिक्षण, पोषण, आधुनिक क्रीडा सुविधा, अनुभवी प्रशिक्षक आणि मानसिक मार्गदर्शन उपलब्ध करून दिल्यास भारताकडून आणखी जागतिक विजेते घडू शकतात. मनीषाचे सुवर्णपदक हे अशा प्रयत्नांना अधिक बळ देणारे ठरले आहे.
प्रशिक्षक, कुटुंब आणि सरावाचे मोठे योगदान
कोणत्याही खेळाडूच्या यशामागे केवळ मैदानावरील कामगिरी नसते. त्यामागे प्रशिक्षकांचे मार्गदर्शन, कुटुंबाचा पाठिंबा, नियमित सराव, योग्य आहार आणि मानसिक तयारी यांचा मोठा वाटा असतो.
मनीषाच्या यशातही दीर्घकाळ केलेल्या मेहनतीचे आणि प्रशिक्षणाचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. जागतिक दर्जाच्या प्रतिस्पर्ध्यांविरुद्ध खेळताना तांत्रिक कौशल्याबरोबरच मानसिक कणखरपणा आवश्यक असतो. अंतिम सामन्यातील तिच्या पुनरागमनातून या तयारीची झलक पाहायला मिळाली.
तिने मिळवलेले सुवर्णपदक हे तिच्या वैयक्तिक मेहनतीचे फलित असले, तरी भारतीय कुस्ती व्यवस्थेतील प्रशिक्षक, सहकारी खेळाडू आणि कुटुंबीयांच्या पाठिंब्याचाही त्यात वाटा आहे.
भारताच्या क्रीडा इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंद
भारतीय क्रीडा क्षेत्रात अनेक खेळाडूंनी जागतिक स्तरावर यश संपादन केले आहे. मात्र, कोणत्याही खेळात एखादी ऐतिहासिक कामगिरी घडते, तेव्हा त्यातून पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणेचा नवा मार्ग तयार होतो.
मनीषा भानवालाने महिला कुस्तीमध्ये पहिले जागतिक सुवर्णपदक मिळवून हेच काम केले आहे. तिच्या विजयामुळे भारतीय महिला कुस्तीची जागतिक ओळख अधिक मजबूत झाली आहे. भविष्यातील स्पर्धांमध्ये भारतीय महिला खेळाडूंकडून अधिक पदकांची अपेक्षा निर्माण झाली आहे.
आता मनीषासमोर या ऐतिहासिक यशानंतर सातत्य राखण्याचे आणि आगामी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्येही देशाचे प्रतिनिधित्व अधिक प्रभावीपणे करण्याचे आव्हान असेल.
निष्कर्ष : मनीषाच्या जिद्दीला संपूर्ण देशाचा सलाम!
०-६ अशी पिछाडी, समोर बलाढ्य अमेरिकन प्रतिस्पर्धी आणि हातातून निसटत चाललेला अंतिम सामना—अशा कठीण परिस्थितीत मनीषा भानवालाने हार मानली नाही. स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवत तिने ८-६ असा विजय मिळवला आणि भारतीय महिला कुस्तीच्या इतिहासातील पहिले जागतिक सुवर्णपदक देशाला मिळवून दिले.
तिच्या या कामगिरीमुळे भारताच्या क्रीडा क्षेत्रात नवा आत्मविश्वास निर्माण झाला आहे. कुस्तीच्या आखाड्यात उतरून जागतिक विजेतेपदाचे स्वप्न पाहणाऱ्या असंख्य मुलींसाठी मनीषा आज प्रेरणेचे नाव बनली आहे.
मनीषा भानवाला, तुमच्या जिद्दीला, मेहनतीला आणि ऐतिहासिक विजयी लढ्याला मनापासून सलाम! तुमचे हे सुवर्णपदक केवळ तुमचे यश नाही, तर भारतीय महिला कुस्तीच्या नव्या पर्वाची सुरुवात आहे. देशाला तुमचा अभिमान आहे!
