पुणे (प्रतिनिधी), ९ ऑक्टोबर २०२६ : ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीसह देशभरातील चाहत्यांवर शोककळा पसरली आहे. आपल्या प्रभावी अभिनयाने, स्पष्टवक्तेपणाने आणि सामाजिक बांधिलकीने प्रेक्षकांच्या मनात वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या नाना पाटेकर यांना पुण्याजवळील डोणजे येथील त्यांच्या फार्महाऊसवर शासकीय इतमामात अखेरचा निरोप देण्यात आला. त्यांच्या पार्थिवावर गुरुवार, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी रात्री उशिरा अंत्यसंस्कार करण्यात आले. रात्रीच अंत्यसंस्कार करण्याचा निर्णय का घेतला, याबाबत त्यांचे पुत्र मल्हार पाटेकर यांनी स्पष्टीकरण दिले आहे. त्याचबरोबर नाना पाटेकर यांनी उभारलेल्या सामाजिक कार्याचा वारसा पुढे नेण्याचा निर्धारही त्यांनी व्यक्त केला आहे.
रात्री उशिरा अंत्यसंस्कार करण्यामागचे कारण काय?
नाना पाटेकर यांचे ८ ऑक्टोबर रोजी पहाटे गोव्यात निधन झाले. त्यानंतर त्यांच्या पार्थिवाला पुण्याजवळील डोणजे येथील फार्महाऊसवर आणण्यात आले. नानांचे अंत्यसंस्कार रात्री उशिरा झाल्यामुळे अनेकांच्या मनात यामागील कारणाविषयी प्रश्न निर्माण झाले होते. चित्रपटसृष्टीतील अनेक कलाकार, मित्रमंडळी आणि चाहते त्यांना अखेरचा निरोप देण्यासाठी उपस्थित राहिले होते.
या निर्णयाबाबत विचारले असता मल्हार पाटेकर यांनी सांगितले की, नानांचे निधन सकाळी लवकर झाले होते आणि त्यानंतर बराच वेळ उलटला होता. त्यामुळे कुटुंबीयांनी त्याच दिवशी अंत्यसंस्कार करण्याचा निर्णय घेतला. अंत्यसंस्कार दुसऱ्या दिवसापर्यंत पुढे ढकलण्याचा विचार करण्याऐवजी त्याच दिवशी अंतिम विधी पूर्ण करण्याचे कुटुंबाने ठरवले, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
अचानक ओढवलेल्या या दुःखद प्रसंगात कुटुंबीयांना भावनिक धक्क्याला सामोरे जावे लागत असतानाच अंत्यविधीची व्यवस्था आणि पार्थिव पुण्यापर्यंत आणण्याची प्रक्रियाही पार पाडावी लागली. अशा परिस्थितीत अंत्यसंस्काराच्या वेळेबाबत निर्माण झालेल्या प्रश्नांवर मल्हार यांनी शांतपणे स्पष्टीकरण दिले.
डोणजे येथील फार्महाऊसवर अखेरचा निरोप
पुण्याजवळील डोणजे गावातील नाना पाटेकर यांच्या फार्महाऊसवर त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. निसर्गाच्या सान्निध्यात असलेल्या या ठिकाणाशी नानांचे विशेष नाते होते. अनेक चाहत्यांनी, सहकाऱ्यांनी आणि विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांनी त्यांना श्रद्धांजली वाहिली.
नाना पाटेकर यांचा अभिनयातील प्रवास जितका प्रभावी होता, तितकीच त्यांची सामाजिक कामातील ओळखही महत्त्वाची होती. त्यामुळे त्यांच्या अंत्यदर्शनासाठी आलेल्या अनेकांनी त्यांच्या चित्रपटांतील भूमिका, त्यांचा स्पष्टवक्तेपणा, त्यांची साधी राहणी आणि सामाजिक प्रश्नांविषयीची संवेदनशीलता यांची आठवण काढली.
मल्हार पाटेकर यांनी वडिलांना मुखाग्नी दिला. कुटुंबीयांसाठी हा अत्यंत भावनिक क्षण होता. एका बाजूला भारतीय चित्रपटसृष्टीतील महत्त्वाचा कलाकार काळाच्या पडद्याआड गेला होता, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या सामाजिक कार्याचा वारसा पुढे नेण्याची जबाबदारी पुढच्या पिढीसमोर उभी राहिली होती.
“नानासाहेबांचे कार्य आणि कर्तृत्व त्यांना अजरामर ठेवेल”
वडिलांच्या निधनानंतर बोलताना मल्हार पाटेकर यांनी नानांच्या व्यक्तिमत्त्वाविषयी आणि त्यांच्या कार्याविषयी भावना व्यक्त केल्या. माणसाचे शारीरिक अस्तित्व संपले, तरी त्याने केलेले कार्य, समाजासाठी दिलेले योगदान आणि त्याच्या विचारांचा प्रभाव कायम राहतो, असा भाव त्यांच्या वक्तव्यातून व्यक्त झाला.
नाना पाटेकर यांच्या आयुष्यात अभिनयाला महत्त्वाचे स्थान होते; मात्र समाजासाठी काम करणे, गरजू लोकांच्या मदतीसाठी पुढाकार घेणे आणि वेगवेगळ्या घटकांना एकत्र आणणे यांनाही त्यांनी मोठे महत्त्व दिले. मानवतेसाठी एकत्र येऊन समाजाच्या भल्यासाठी काम केले पाहिजे, हा विचार त्यांच्या सामाजिक उपक्रमांमधून वारंवार दिसून आला.
मल्हार यांच्या मते, नानांचे विचार केवळ एखाद्या व्यक्तीपुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील विविध घटकांनी एकत्र येऊन व्यापक हितासाठी काम करावे, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यामुळे नाना पाटेकर यांच्या जाण्यानंतरही त्यांचे विचार आणि कार्य समाजात जिवंत राहतील, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
‘नाम फाउंडेशन’चे कार्य पुढे नेण्याची मोठी जबाबदारी
नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर त्यांच्या सामाजिक कार्याचे भवितव्य हा महत्त्वाचा विषय बनला आहे. विशेषतः ‘नाम फाउंडेशन’ या संस्थेच्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील गरजू लोकांसाठी करण्यात आलेल्या कामाची पुढील दिशा काय असेल, याकडे अनेकांचे लक्ष लागले आहे.
नाना पाटेकर आणि अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांनी सामाजिक कार्यासाठी एकत्र येत नाम फाउंडेशनची स्थापना केली होती. ग्रामीण भागातील समस्या, पाणीटंचाई, दुष्काळ आणि शेतकऱ्यांची परिस्थिती यांसारख्या प्रश्नांवर संस्थेने काम केले आहे. चित्रपटसृष्टीत प्रसिद्धी मिळवलेल्या कलाकारांनी आपली लोकप्रियता सामाजिक कामासाठी वापरावी, याचे हे एक महत्त्वाचे उदाहरण ठरले.
मल्हार पाटेकर यांनी सांगितले की, नानांनी आपल्या सामाजिक कामांची जबाबदारी पुढील पिढीकडे सोपविण्याची प्रक्रिया आधीपासूनच केली होती. त्यामुळे त्यांच्या निधनानंतर ही कामे थांबणार नाहीत. नानांनी आखलेल्या विचारांनुसार आणि उद्दिष्टांनुसार सामाजिक कार्य पुढे सुरू ठेवण्याचा प्रयत्न केला जाईल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
निर्मला गजानन फाउंडेशनचे कामही सुरू राहणार
नाम फाउंडेशनसोबतच निर्मला गजानन फाउंडेशनच्या माध्यमातून सुरू असलेले कार्यही पुढे सुरू ठेवण्याची भूमिका मल्हार यांनी मांडली. नाना पाटेकर यांनी विविध सामाजिक उपक्रमांशी संबंधित जबाबदाऱ्या आणि कामाची दिशा पुढील पिढीकडे सोपवून दिली होती. त्यामुळे त्यांच्या जाण्यानंतर या संस्थांचे काम सातत्याने सुरू ठेवणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल, असा संदेश त्यांच्या वक्तव्यातून मिळतो.
मल्हार यांनी या सामाजिक उपक्रमांमध्ये अधिकाधिक लोकांनी सहभागी व्हावे, असे आवाहन केले. समाजातील प्रश्न सोडविण्यासाठी केवळ एका व्यक्तीवर अवलंबून न राहता अनेकांनी एकत्र येणे आवश्यक आहे. सामाजिक कामाला व्यापक स्वरूप देण्यासाठी नागरिक, स्वयंसेवक आणि विविध संस्थांनी सहकार्य करावे, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.
नाना पाटेकर यांनी निर्माण केलेली सामाजिक कार्याची परंपरा पुढे नेण्यासाठी संस्थात्मक सातत्य, पारदर्शकता आणि लोकसहभाग महत्त्वाचा ठरणार आहे. त्यांच्या कामातून प्रेरणा घेऊन नव्या पिढीने सामाजिक प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहावे, हा त्यांच्या वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
“चित्रपटांपेक्षा सामाजिक कामात अधिक समाधान मिळत होते”
नाना पाटेकर हे अभिनयासाठी देशभर ओळखले जात असले, तरी आयुष्याच्या उत्तरार्धात सामाजिक कामात त्यांना विशेष आनंद मिळत असल्याचे मल्हार यांनी सांगितले. समाजातील गरजू लोकांसाठी प्रत्यक्ष काम करणे, त्यांच्या समस्यांमध्ये सहभागी होणे आणि शक्य तेथे मदतीचा हात पुढे करणे, या गोष्टी नानांच्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनल्या होत्या.
अभिनय क्षेत्रातील प्रसिद्धी आणि यश मिळाल्यानंतरही सामान्य माणसांच्या प्रश्नांकडे लक्ष देण्याची त्यांची वृत्ती उल्लेखनीय होती. शेतकरी, ग्रामीण भाग आणि सामाजिक समस्यांबद्दल त्यांना असलेली बांधिलकी त्यांच्या विविध उपक्रमांतून दिसून आली.
कलाकार म्हणून मिळालेल्या ओळखीचा उपयोग समाजासाठी कसा करता येऊ शकतो, हे नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्यातून स्पष्ट होते. प्रसिद्धीचा उपयोग केवळ स्वतःच्या यशासाठी न करता समाजातील गरजू घटकांना मदत करण्यासाठी केला जाऊ शकतो, हा संदेश त्यांनी आपल्या कृतीतून दिला.
त्यामुळे त्यांच्या जाण्यानंतर चाहत्यांनी केवळ त्यांच्या चित्रपटांचीच नव्हे, तर त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीचीही आठवण ठेवली आहे.
ग्रामीण भागातील प्रश्नांसाठी व्यापक दृष्टी
महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात पाणीटंचाई, शेतीतील अडचणी आणि दुष्काळामुळे अनेक कुटुंबांना आर्थिक संकटांचा सामना करावा लागतो. या समस्यांवर दीर्घकालीन उपाययोजना करण्यासाठी स्थानिक सहभाग, स्वयंसेवी संस्थांचे सहकार्य आणि शासकीय प्रयत्न यांची सांगड आवश्यक असते.
नाम फाउंडेशनसारख्या उपक्रमांमधून या प्रश्नांकडे समाजाचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. अशा कामांना सातत्य मिळणे हे केवळ संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांचेच नव्हे, तर समाजातील सहकार्य करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचेही योगदान असते.
नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्याची धुरा पुढे नेण्याबाबत मल्हार यांनी दिलेला संदेश या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. नानांनी उभारलेल्या कामाचे स्वरूप आणि उद्दिष्ट कायम ठेवून त्याचा विस्तार करण्यासाठी पुढील काळात संस्थांचे नियोजन आणि लोकसहभाग निर्णायक ठरू शकतो.
अभिनयाचा वारसा आणि सामाजिक बांधिलकीची प्रेरणा
नाना पाटेकर यांचा अभिनय हा भारतीय चित्रपटसृष्टीतील स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारा प्रवास होता. गंभीर भूमिका असोत, सामाजिक आशय असलेले चित्रपट असोत किंवा प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहिलेले संवाद असोत, त्यांच्या अभिनयशैलीने अनेक पिढ्यांवर प्रभाव टाकला.
त्यांच्या कारकिर्दीत लोकप्रिय चित्रपटांसोबतच आशयघन आणि वास्तववादी चित्रपटांनाही महत्त्वाचे स्थान मिळाले. त्यांच्या आवाजातील ठामपणा, संवादफेक, भावनिक अभिव्यक्ती आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे शिरण्याची क्षमता यामुळे त्यांचा अभिनय वेगळा ठरला.
मात्र त्यांच्या ओळखीचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे सामाजिक प्रश्नांविषयीची जागरूकता. अभिनयातून मिळालेल्या लोकप्रियतेपलीकडे जाऊन समाजासाठी काम करण्याची त्यांची भूमिका अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरली.
नाना पाटेकर यांचे जाणे ही चित्रपटसृष्टीची हानी असली, तरी त्यांनी मागे ठेवलेली कलात्मक परंपरा आणि सामाजिक कार्याचा वारसा पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
मल्हार यांच्यासमोर वडिलांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेण्याचे आव्हान
वडिलांच्या निधनानंतर कुटुंबीयांना वैयक्तिक दुःखाचा सामना करावा लागत असताना सामाजिक संस्थांचे काम सातत्याने सुरू ठेवण्याची जबाबदारीही महत्त्वाची ठरते. मल्हार पाटेकर यांनी व्यक्त केलेल्या भूमिकेनुसार, नाना पाटेकर यांनी सुरू केलेले सामाजिक कार्य पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
या कार्यात नानांचे विचार, त्यांनी निश्चित केलेली उद्दिष्टे आणि सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन महत्त्वाचा राहणार आहे. संस्थांचे कार्य व्यापक करण्यासाठी समाजातील विविध घटकांचे सहकार्य मिळविणे आणि आधीपासून सुरू असलेल्या उपक्रमांना सातत्य देणे ही पुढील काळातील प्रमुख कामे असू शकतात.
मल्हार यांनी लोकांना या कामाशी जोडले जाण्याचे आवाहन केले आहे. त्यामुळे नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक वारशाचा केंद्रबिंदू केवळ स्मरण किंवा श्रद्धांजली न राहता प्रत्यक्ष कृती आणि समाजोपयोगी काम हेच राहावे, असा संदेश पुढे येतो.
नाना पाटेकर यांची खरी श्रद्धांजली कोणती?
एखाद्या कलाकाराला श्रद्धांजली वाहताना त्याच्या गाजलेल्या भूमिका, चित्रपट आणि पुरस्कारांची आठवण काढली जाते. परंतु नाना पाटेकर यांच्या बाबतीत त्यांच्या सामाजिक कामाचे सातत्य हा देखील तितकाच महत्त्वाचा विषय आहे.
गरजू लोकांना मदत करणे, ग्रामीण भागातील समस्यांकडे लक्ष वेधणे, समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणणे आणि शक्य तिथे प्रत्यक्ष कृती करणे, या मूल्यांना पुढे नेणे ही त्यांना दिलेली अर्थपूर्ण श्रद्धांजली ठरू शकते.
त्यांच्या निधनानंतर मल्हार पाटेकर यांनी सामाजिक संस्थांचे काम पुढे सुरू ठेवण्याची जी भूमिका व्यक्त केली आहे, ती या दृष्टिकोनातून महत्त्वाची आहे. नानांच्या विचारांना कृतीत उतरविण्यासाठी संस्था आणि समाजाने मिळून काम केले, तर त्यांच्या कार्याचा प्रभाव पुढील काळातही टिकून राहू शकतो.
